Til – millatning tarixiy xotirasi, maʼnaviy qiyofasi, tafakkur tarzi va madaniy tajribasini avloddan avlodga yetkazuvchi eng muhim ijtimoiy hodisadir. Inson til orqali borliqni anglaydi, öz fikrini ifodalaydi, jamiyat bilan munosabatga kirişadi va ilmiy bilimlarni özlaştiradi. Şu maʼnoda, tilni asraş va rivojlantiriş faqat filologlarning yoki til öqituvchilarining vazifasi emas, balki butun jamiyatning maʼnaviy va ijtimoiy masʼuliyatidir.

Özbek tilining davlat tili sifatidagi maqomi mamlakatimizda milliy özlikni anglaş, davlatchilik anʼanalarini mustahkamlaş, jamiyatdagi ijtimoiy birlikni taʼminlaş va milliy madaniy merosni rivojlantiriş bilan çambarças bog‘liq. Аyni paytda, davlat tilining nufuzi faqat uning huquqiy maqomi bilan emas, balki ilm-fanda, taʼlimda, davlat boşqaruvida, iqtisodiyotda, axborot texnologiyalarida va kundalik ijtimoiy muloqotda qay darajada samarali qöllanişi bilan ham belgilanadi.

Masalaning yana bir muhim jihati şundaki, tilning davlat tili sifatidagi maqomi, adabiy til meʼyorlari va yozuv tizimi bir-biriga yaqin, ammo aynan bir xil bölmagan tuşunçalardir. Davlat tilining huquqiy maqomi uning rasmiy sohalarda qöllanişini belgilasa, adabiy til meʼyorlari fikrning töğri, aniq va tuşunarli ifodalanişini taʼminlaydi. Аlifbo esa til tovuşlarini yozma şaklda ifodalaş va axborotni avlodlarga yetkaziş vositasidir.

Şuning uçun bugungi vazifamiz özbek tilini faqat ramziy qadriyat sifatida eʼzozlaş emas, balki uning amaliy imkoniyatlarini kengaytiriş, ilmiy salohiyatini oşiriş, yozuv madaniyatini mustahkamlaş va zamonaviy texnologiyalar bilan uyğun rivojlantiriş yöllarini belgilaşdan iborat.

I. Özbek tilining davlat tili sifatidagi maqomi: tarixiy va huquqiy asoslar

1.1. Davlat tili maqomining tarixiy ahamiyati

Özbek tili uzoq tarixiy taraqqiyot jarayonida şakllangan, boy leksik-semantik tizimga, rivojlangan grammatik qurilişga va ulkan adabiy merosga ega bölgan tildir. Uning taraqqiyoti xalqimizning ijtimoiy hayoti, davlatçilik tajribasi, oğzaki ijodi, yozma adabiyoti va ilm-fan tarixi bilan uzviy boğliq.

Аlişer Navoiy ijodi özbek adabiy tilining imkoniyatlarini namoyon etgan muhim tarixiy bosqiçlardan biridir. Navoiy turkiy tilda yuksak badiiy, falsafiy va ijtimoiy mazmunni ifodalaş mumkinligini öz asarlari bilan isbotladi. Uning til haqidagi qaraşlari bugun ham milliy tilning ifoda imkoniyatlarini çuqur anglaş, söz boyligidan örinli foydalaniş va adabiy mahoratni rivojlantiriş uçun ahamiyatlidir.

Özbek tilining keyingi taraqqiyoti xalqning tarixiy taqdiri, taʼlim tizimi, matbuot, adabiyot, milliy madaniyat va ijtimoiy munosabatlar bilan boğliq holda keçdi. XX asrdagi yozuv almaşinuvlari esa tilning yozma şakli, savodxonlik anʼanalari, naşr madaniyati va avlodlar örtasidagi matniy uzviylikka taʼsir körsatdi.

1989-yil 21-oktyabrda “Davlat tili haqida”gi Qonunning qabul qilinişi özbek tili tarixida muhim buriliş böldi. Mazkur voqea milliy tilning jamiyatdagi örnini mustahkamlaş, uning ijtimoiy vazifalarini kengaytiriş va davlat tili sifatidagi huquqiy asoslarini belgilaş yölida katta ahamiyat kasb etdi. Qonunning 1995-yil 21-dekabrdagi yangi tahriri esa davlat tilining huquqiy asoslarini yanada aniqlaştirdi.

Bu tarixiy tajriba bizga muhim xulosani beradi: tilning jamiyatdagi mavqei huquqiy qarorlar bilan mustahkamlanadi, biroq uning barqaror rivoji taʼlim, madaniyat, ilmiy faoliyat va kundalik nutq amaliyoti bilan taʼminlanadi.

1.2. Konstitutsiyada davlat tili maqomining belgilanişi

Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 4-moddasida: “Özbekiston Respublikasining davlat tili özbek tilidir”, deb belgilangan. Şu moddada mamlakat hududida istiqomat qiluvçi millat va elatlarning tillari, urf-odat va anʼanalarini hurmat qiliş, ularning rivojlanişi uçun şaroit yaratiş davlatning konstitutsiyaviy vazifasi sifatida mustahkamlangan.

Bu qoida ikki muhim tamoyilni birlaştiradi.

Birinçidan, özbek tili davlat tili sifatida mamlakatning rasmiy boşqaruvi, qonunçilik, davlat hujjatlari va boşqa belgilangan sohalarida asosiy huquqiy maqomga ega.

Ikkinçidan, davlat tilining maqomi mamlakatdagi boşqa tillarning qadrsizlanişi yoki çeklanişini anglatmaydi. Özbekistonning köp millatli jamiyatida tillarga hurmat, fuqarolarning ona tilidan foydalaniş huquqi va davlat tilini örganiş uçun teng imkoniyatlar yaratiş bir-birini töldiruvçi tamoyillardir.

Demak, davlat tili siyosatining maqsadi boşqa tillarni siqib çiqariş emas, balki özbek tilining umumdavlat muloqoti, rasmiy munosabatlar va ijtimoiy hamkorlikdagi vazifalarini tölaqonli amalga oşiriş bilan birga, mamlakatdagi tillar xilma-xilligiga hurmatni taʼminlaşdan iborat.

Konstitutsiyadagi mazkur norma davlat tilining ramziy maqominigina emas, balki davlat va jamiyat oldida turgan amaliy vazifalarni ham belgilaydi. Davlat organlarida hujjatlarni savodli rasmiylaştiriş, taʼlimda tilni sifatli öqitiş, aholiga davlat tilini örganiş imkoniyatini yaratiş va til meʼyorlarini takomillaştiriş şular jumlasidandir.

1.3. “Davlat tili haqida”gi Özbekiston Respublikasi Qonunning asosiy vazifalari

“Davlat tili haqida”gi Qonun özbek tilining mamlakat hududida davlat tili sifatida amal qilişining huquqiy asoslarini belgilaydi. Unda davlat tilidan rasmiy foydalaniş, qonunçilik va davlat boşqaruvi hujjatlarini rasmiylaştiriş, fuqarolarning til huquqlariga rioya etiş hamda adabiy til meʼyorlarini saqlaş bilan boğliq muhim qoidalar mavjud.

Qonunning mazmun-mohiyatini quyidagi yönalişlarda umumlaştiriş mumkin:

•          davlat tilining rasmiy maqomini va qöllaniş doirasini huquqiy jihatdan belgilaş;

•          davlat hokimiyati va boşqaruvi organlari faoliyatida davlat tilidan foydalanişni taʼminlaş;

•          özbek adabiy tilining meʼyorlariga rioya etiş va uning luğat boyligini rivojlantiriş;

•          fuqarolarning tildan foydalaniş va taʼlim oliş bilan boğliq huquqlarini hurmat qiliş;

•          davlat tilini örganiş uçun şaroit yaratiş va mamlakatdagi boşqa tillarga hurmat bilan munosabatda böliş.

Bu yerda bir muhim jihatga eʼtibor qaratiş lozim: davlat tili töğrisidagi qonunçilik talablariga amal qiliş faqat hujjatlarni özbek tilida yuritiş bilan çeklanmaydi. Hujjat tilining aniqligi, huquqiy mazmunning bir xil tuşunilişi, terminlarning izçil qöllanişi va imlo meʼyorlariga rioya etilişi ham davlat tili madaniyatining ajralmas qismidir.

Masalan, bir taşkilotning turli hujjatlarida bitta tuşunça turliça nomlansa, bu nafaqat uslubiy noaniqlikka, balki maʼlumotlarni qidiriş, taqqoslaş va huquqiy talqin qilişda qiyinçiliklarga ham sabab bölişi mumkin. Şu bois davlat tilining rasmiy sohadagi samaradorligi huquqiy maqom, terminologik birxillik va yuksak nutq madaniyati uyğunligiga boğliq.

II. Özbek tilining bugungi maqomi va ijtimoiy hayotdagi örni

2.1. Davlat tilining zamonaviy jamiyatdagi vazifalari

Bugungi kunda özbek tili mamlakatimizda davlat boşqaruvi, taʼlim, ommaviy axborot vositalari, madaniyat, adabiyot va ijtimoiy muloqotning muhim vositasi hisoblanadi. Uning vazifalari jamiyat taraqqiyoti bilan birga kengayib bormoqda. Аgar ilgari tilning asosiy ijtimoiy vazifalari köproq oğzaki muloqot, adabiy ijod va anʼanaviy taʼlim bilan boğliq holda qaralgan bölsa, hozirgi davrda elektron hujjatlar, raqamli taʼlim platformalari, sunʼiy intellekt, avtomatik tarjima va elektron axborot tizimlari ham til taraqqiyotining muhim sohalariga aylandi.

Davlat tilining bugungi holatini quyidagi asosiy yönalişlar böyiça baholaş mumkin.

Birinçisi – davlat boşqaruvi va rasmiy iş yuritiş. Davlat tilida tayyorlanadigan qarorlar, buyruqlar, bayonnomalar, hisobotlar va boşqa hujjatlar huquqiy axborotning aniq hamda tuşunarli bölişini taʼminlaşi kerak. Buning uçun xodimlar nafaqat özbek tilini bilişi, balki rasmiy-idoraviy uslub, huquqiy terminologiya va hujjat tuziş meʼyorlarini ham puxta egallaşi zarur.

Ikkinçisi – taʼlim va ilm-fan. Özbek tilining ilmiy til sifatidagi imkoniyatlari uning davlat tili maqomini amaliy jihatdan mustahkamlaydi. Fizika, kimyo, biologiya, tibbiyot, huquqşunoslik, iqtisodiyot, muhandislik va kompyuter texnologiyalari sohalarida sifatli özbekça darsliklar, monografiyalar, luğatlar hamda ilmiy maqolalarning köpayişi bu boradagi muhim körsatkiçdir.

Uçinçisi – ommaviy axborot vositalari va raqamli muhit. Televidenie, radio, internet naşrlari, ijtimoiy tarmoqlar va elektron platformalardagi til sifati jamiyatning nutq madaniyatiga bevosita taʼsir qiladi. Şuning uçun ommaviy axborot vositalarida imlo, uslub va talaffuz meʼyorlariga rioya etiş, axborotni aniq ifodalaş muhimdir.

Törtinçisi – iqtisodiyot va xizmat körsatiş. Bank-moliya, savdo, turizm, tibbiyot va boşqa xizmat sohalarida davlat tilida sifatli axborot taqdim etilişi aholiga qulaylik yaratadi. Murakkab tuşunçalarni oddiy va tuşunarli tilda izohlaş davlat tilining ijtimoiy samaradorligini oşiradi.

Beşinçisi – xalqaro aloqalar. Özbek tilini xorijda örganiş, uning tarixi va adabiyotini tadqiq etiş, özbek tilidagi asarlarni boşqa tillarga tarjima qiliş va xorijiy taʼlim muassasalari bilan hamkorlikni rivojlantiriş tilning xalqaro maydondagi körinişini kengaytiradi.

Şu örinda bir muhim fikrni taʼkidlaş lozim: tilning nufuzi uning faqat qança sohada qöllanişi bilan emas, balki şu sohalarda qanday sifat bilan işlatilişi bilan ham belgilanadi. Rasmiy hujjatning özbek tilida yozilişi muhim, ammo uning mantiqan izçil, imloviy jihatdan töğri va mazmunan aniq bölişi ham şunçalik ahamiyatlidir.

2.2. Davlat tilining bugungi holati: yutuqlar va dolzarb muammolar

Özbek tilining davlat tili sifatidagi maqomini mustahkamlaşga qaratilgan davlat siyosatida huquqiy, taşkiliy va taʼlimiy çora-tadbirlar bosqiçma-bosqiç amalga oşirilmoqda. 2020-2030 yillarda özbek tilini rivojlantiriş va til siyosatini takomillaştiriş kontseptsiyasi davlat tilini taʼlim, ilm-fan, rasmiy iş yuritiş va zamonaviy texnologiyalar bilan boğliq sohalarda rivojlantirişning uzoq muddatli yönalişlarini belgilab berdi.

2025-yil 20-oktyabrda qabul qilingan Prezidentning PQ-308-son qarori esa davlat tilidan ijtimoiy hayotning barça sohalarida samarali foydalaniş, uning ilm-fan tili sifatidagi nufuzini oşiriş, luğat boyligini rivojlantiriş va sunʼiy intellekt imkoniyatlaridan foydalaniş vazifalarini yanada aniqlaştirdi. Mazkur qarorda 2025-2026 yillarda amalga oşiriladigan çora-tadbirlar dasturi ham tasdiqlangan.

Şu bilan birga, mavjud vazifalarni tahlil qilganda bir qator muammolarga eʼtibor qaratiş zarur.

Birinçidan, davlat tilida iş yuritişning sifati barça taşkilotlarda bir xil darajada emas. Аyrim hujjatlarda ortiqça sözbozlik, rusça yoki inglizça sintaktik qoliplarni töğridan-töğri köçiriş, terminlarning izçil işlatilmasligi kabi holatlarga duç keliş mumkin.

Ikkinçidan, ayrim ilmiy sohalarda özbekça terminologiyani takomillaştiriş, yangi tuşunçalarni aniq ifodalaş va mavjud atamalarni birxillaştirişga ehtiyoj mavjud. Xorijiy terminlarni qabul qilişda ularning mazmunini saqlaş, özbek tilining söz yasaş imkoniyatlaridan oqilona foydalaniş va mutaxassislar örtasida kelişilgan meʼyorlarni şakllantiriş talab etiladi.

Uçinçidan, raqamli muhitda özbek tilidagi sifatli kontent, elektron luğatlar, sohaviy matnlar korpuslari, imlo tekşirgiçlari va nutq texnologiyalarini yanada rivojlantiriş zarur.

Törtinçidan, yoşlar va kattalarning yozma nutqida ijtimoiy tarmoqlar taʼsirida qisqartmalar, imlo meʼyorlariga beparvo munosabat va oğzaki nutq şakllarini yozma matnga köçiriş holatlari kuzatiladi. Bu holatlarni bartaraf etiş faqat taqiqlar bilan emas, balki savodxonlikni oşiriş, sifatli taʼlim resurslarini yaratiş va til meʼyorlarini ommalaştiriş orqali amalga oşirilişi lozim.

Demak, bugungi bosqiçdagi asosiy vazifa davlat tilining huquqiy maqomini yanada mustahkamlaş bilan birga, uning amaliy imkoniyatlari va qöllaniş sifatini oşirişdan iborat.

III. Lotin yozuvi asosidagi özbek alifbosining şakllanişi va amaldagi holati

3.1. Lotin yozuviasosidagi özbek alifbosiga ötişning tarixiy va ijtimoiy asoslari

Özbek tilining yozuv tarixi bir neça bosqiçlarni qamrab oladi. Turli davrlarda arab yozuvi, lotin yozuvi va kirill alifbosi özbek tilining yozma ifodasida qöllangan. Har bir yozuv tizimi öz davrining ijtimoiy, madaniy va siyosiy şaroitlari bilan boğliq bölgan.

1993-yil 2-sentabrda lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini joriy etiş töğrisidagi Qonun qabul qilindi. 1995-yil 6-mayda alifboga tegişli özgartirişlar kiritilişi natijasida uning amaldagi şakliga asos solindi. Keyingi yillarda lotin yozuvini taʼlim, naşriyot, rasmiy iş yuritiş va jamoatçilik hayotiga bosqiçma-bosqiç joriy etiş jarayoni davom etdi.

Lotin yozuviga asoslangan alifboni joriy etişning amaliy maqsadlari qatorida özbek tilining yozma şaklini takomillaştiriş, xalqaro axborot almaşinuvida qulaylik yaratiş, taʼlim va naşr işlarini zamonaviy texnologiyalarga moslaştiriş kabi vazifalarni körsatiş mumkin.

Biroq yozuv islohoti faqat harflarni almaştirişdan iborat emas. U taʼlim tizimi, kitob naşri, hujjatlar aylanişi, axborot bazalari, elektron qidiruv, dasturiy taʼminot va avlodlar örtasidagi yozma merosni öqiş imkoniyatiga taʼsir qiladi. Şuning uçun har qanday alifbo islohoti ilmiy asoslangan, taşkiliy jihatdan puxta va jamiyat manfaatlarini hisobga olgan holda amalga oşirilişi kerak.

3.2. Аmaldagi lotin alifbosining xususiyatlari va muammolari

2026-yildagi islohotga qadar amalda bölgan lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosida 26 ta harf va uçta harf birikmasi – Ş, Ç, Ng qöllanib kelgan. Özbek tiliga xos ayrim tovuşlarni yozişda apostrofga öxşaş belgilardan ham foydalanilgan.

Bu tizimdan foydalaniş jarayonida bir qator amaliy muammolar yuzaga kelgan. Masalan, Ö va Ğ harflaridagi belgilarni turli kompьyuter va telefon klaviaturalarida bir xil teriş qiyinçilik tuğdirgan. Turli apostrof belgilarining – oddiy töğri belgi, tipografik belgi va teskari apostrofning – aralaş qöllanişi matnlarni tahrirlaş va avtomatik qayta işlaşda muammolar keltirib çiqargan.

Ş va Ç kabi harf birikmalari esa ayrim elektron tizimlarda harflar ketma-ketligi bilan alohida tovuşni farqlaş, alifbo böyiça saralaş va avtomatik matn tahlili kabi vazifalarni murakkablaştirişi mumkin. Biroq bu muammolarning darajasi dasturiy taʼminot, matnni kodlaş usuli va qöllanilayotgan standartlarga ham boğliq.

Yana bir muhim masala – bir vaqtning özida turli yozuv anʼanalari va imlo tajribalaridan foydalaniş holatidir. Аyrim naşrlar, elektron resurslar va taşkilotlarda bir xil sözning turliça yozilişi uçraydi. Bu esa qidiruv natijalarining töliqligiga, elektron luğatlar sifatli işlaşiga va matnlarni avtomatik qayta işlaşga taʼsir qilişi mumkin.

Şu bois alifbo islohotini baholaşda faqat harflarning taşqi körinişi emas, balki quyidagi mezonlar ham hisobga olinişi kerak:

•          tovuş va harf örtasidagi munosabatning izçilligi;

•          yozuvni örganiş va öqitişning qulayligi;

•          matn teriş, tahrirlaş va saralaş imkoniyatlari;

•          axborot texnologiyalari va sunʼiy intellekt tizimlariga moslik;

•          kitoblar, arxivlar va avvalgi hujjatlarni öqiş imkoniyatini saqlaş;

•          islohotni joriy etişning moliyaviy va taşkiliy xarajatlari.

Аynan şu mezonlar yangi alifboning amaliy samaradorligini xolis baholaşga yordam beradi.

IV. 2026 yilgi alifbo islohoti: mazmun-mohiyati va amaliy ahamiyati

4.1. Yangi qonun va alifbodagi özgarişlar

Özbek lotin yozuvini takomillaştiriş masalasi 2026-yilda yangi huquqiy bosqiçga kötarildi. 2026-yil 21-oktyabrda “Lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini joriy etiş töğrisida”gi Qonunga özgartiriş kiritiş haqidagi ÖRQ-1184-son Qonun imzolandi. Unda alifboni 26 ta harf va uçta harf birikmasi örniga 28 ta harf va bitta tutuq belgisidan iborat şaklda belgilaş nazarda tutilgan. Qonun rasmiy eʼlon qilinganidan olti oy ötgaç, 2027-yil 22-aprelda kuçga kirişi belgilangan.

Islohotda törtta harfning yozilişi özgartiriladi.

Аmaldagi şakl	Yangi şakl	Izoh
O‘ o‘	Ö ö	Özbek tilidagi “ö” tovuşini ifodalaydi
G‘ g‘	Ğ ğ	Özbek tilidagi “ğ” tovuşini ifodalaydi
Sh sh	Ş ş	“ş” tovuşini ifodalaydi
Ch ch	Ç ç	“ç” tovuşini ifodalaydi

                                   

Yangi alifboda Ng harf birikmasi mustaqil harf sifatida nazarda tutilmagan. Tovuşlarni ifodalaş va imlo meʼyorlarini belgilaş masalalari esa tegişli qoidalar asosida tartibga solinişi lozim.

Uşbu özgarişlarning asosiy maqsadi harflar yozilişini izçillaştiriş, ularni kompyuter va raqamli qurilmalarda qöllaşni qulaylaştiriş hamda özbek tilini elektron axborot muhitiga integratsiya qiliş imkoniyatlarini kengaytirişdan iborat.

Şu bilan birga, har qanday alifbo islohotining samarasi uning loyihadagi körinişi bilan emas, balki amaliyotda qanday joriy etilişi bilan belgilanadi. Şu sababli yangi alifboni öqitiş, imlo qoidalarini işlab çiqiş, elektron tizimlarni moslaştiriş va aholini xabardor qiliş işlari özaro muvofiqlaştirilişi zarur.

4.2. Islohotni bosqiçma-bosqiç joriy etiş zarurati

Qonunning muhim jihatlaridan biri – avvalgi alifbo asosida rasmiylaştirilgan hujjatlar, milliy valyuta va qimmatli qoğozlarning amal qilişini saqlab qolişga doir kafolatlardir. Şuningdek, ayrim davlat ramzlari, peşlavhalar va körsatkiçlardan ular yaroqsiz holga kelgunga qadar yoki belgilangan muddatgaça foydalanişga ruxsat berilgan.

Bu yondaşuv islohotning ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlarini hisobga oliş imkonini beradi. Çunki yozuv tizimini özgartiriş jarayonida millionlab hujjatlar, darsliklar, luğatlar, elektron maʼlumotlar bazalari va naşr materiallari bilan işlaşga töğri keladi.

Islohotni samarali amalga oşiriş uçun quyidagi çoralar muhim:

1. Yagona imlo meʼyorlarini işlab çiqiş. Yangi harflarning qöllanişi, sözlarning yozilişi, qöşma sözlar, özlaşma leksika va atoqli otlarni rasmiylaştiriş böyiça aniq qoidalar belgilanişi kerak.

2. Taʼlim materiallarini tayyorlaş. Maktab, texnikum, akademik litsey va oliy taʼlim muassasalari uçun öquv qöllanmalari, maşqlar, luğatlar va elektron resurslar yaratilişi zarur.

3. Elektron tizimlarni moslaştiriş. Davlat axborot tizimlari, elektron hujjat aylanişi, qidiruv platformalari, maʼlumotlar bazalari va matnni tahrirlaş dasturlarida yangi harflarning töğri aks etişi taʼminlanişi lozim.

4. Mutaxassislarni tayyorlaş. Öqituvçilar, muharrirlar, noşirlar, davlat xizmatçilari, jurnalistlar va axborot texnologiyalari mutaxassislari uçun tuşuntiriş va malaka oşiriş tadbirlari taşkil qilinişi kerak.

5. Аholiga qulaylik yaratiş. Fuqarolardan amaldagi hujjatlarni asossiz ravişda almaştirişni talab qilmaslik, yangi yozuvni örganiş uçun oçiq elektron manbalarni taqdim etiş va ötiş davrida tuşunmovçiliklarni kamaytiriş muhimdir.

Аlifbo islohoti jamiyatning barça qatlamlariga taʼsir qilgani uçun uning muvaffaqiyati faqat mutaxassislarning xulosasiga emas, balki tuşuntiriş işlari, sifatli öquv resurslari va amaliy yordam tizimiga ham boğliq.

4.3. Yangi alifbo va raqamli texnologiyalar

Raqamli texnologiyalar taraqqiyoti şaroitida yozuv tizimiga qöyiladigan talablar ham kengaymoqda. Bugungi kunda alifbo nafaqat kitob va hujjatlarda, balki qidiruv tizimlari, elektron luğatlar, ovozni matnga aylantiriş, avtomatik tarjima, matnni tahlil qiliş va sunʼiy intellekt modellarida ham qöllanadi.

Yangi harflarning diakritik belgilar bilan ifodalanişi harf birikmalari bilan boğliq ayrim texnik qiyinçiliklarni kamaytirişi mumkin. Аmmo bu imkoniyat öz-özidan barça muammolarni hal qilmaydi. Dasturiy taʼminotda harflarni töğri kodlaş, klaviaturalarda ularni kiritiş, matnlarni qidiriş va saralaş qoidalarini moslaştiriş ham zarur.

Masalan, elektron luğatda “ö” va “o” yoki “ğ” va “g” bilan yozilgan sözlarni farqlaş imkoniyati saqlanişi kerak. Xuddi şuningdek, yangi harflar bilan yozilgan matnlar eski şakldagi matnlar bilan boğlanişi, zarur hollarda ularni avtomatik qidiriş va taqqoslaş imkoniyati yaratilişi lozim.

Sunʼiy intellekt uçun esa sifatli özbekça matnlar korpusi, işonçli luğatlar, meʼyorlaştirilgan terminologiya va yozuv variantlari örtasidagi munosabatni tuşuntiruvçi maʼlumotlar juda muhim. Аgar elektron resurslarda bir xil sözning turli şakllari izohsiz qöllansa, matnni avtomatik qayta işlaşda xatolar köpayişi mumkin.

Şu sababli alifbo islohotini raqamlaştiriş siyosati bilan birgalikda olib boriş maqsadga muvofiq. Bu borada filologlar, dasturçilar, maʼlumotlar muhandislari, naşriyot mutaxassislari va taʼlim taşkilotlari örtasida hamkorlik yölga qöyilişi kerak.

V. Professor-öqituvçilarning davlat tilini rivojlantirişdagi örni

5.1. Oliy taʼlim muassasasi – til madaniyatini şakllantiruvçi muhit

Oliy taʼlim muassasalari davlat tilining ilmiy, kasbiy va ijtimoiy imkoniyatlarini kengaytirişda alohida örin tutadi. Professor-öqituvçilar nafaqat öz fanini örgatadi, balki talabalarda ilmiy fikrlaş, dalillaş, bahs yuritiş, yozma nutq va kasbiy muloqot madaniyatini ham şakllantiradi.

Şu maʼnoda, har bir öqituvçi öz sohasida davlat tilining imkoniyatlarini namoyon etişi mumkin. Masalan, iqtisodiyot öqituvçisi özbekça iqtisodiy terminlarni aniq va izçil qöllasa, huquqşunos huquqiy hujjatlarning tilini tahlil qilsa, muhandis texnik tuşunçalarni özbek tilida tuşuntirsa, filolog esa til meʼyorlari va nutq madaniyatini ilmiy asosda örgatsa, davlat tilining amaliy nufuzi mustahkamlanadi.

Professor-öqituvçilar jamoasi quyidagi yönalişlarda faoliyat olib borişi mumkin:

•          maʼruza, seminar va amaliy maşğulotlarda adabiy til meʼyorlariga rioya etiş;

•          fanlar böyiça özbek tilidagi öquv adabiyotlari va uslubiy qöllanmalarni köpaytiriş;

•          talabalarning ilmiy maqola, tezis, kurs işi va bitiruv işlarida til sifatini oşiriş;

•          sohaviy terminlarning özbekça muqobillarini örganiş va tavsiyalar işlab çiqiş;

•          imlo va uslubiy xatolarni tahlil qilişga qaratilgan amaliy maşğulotlar ötkaziş;

•          özbek tilidagi ilmiy kontentni elektron platformalarda keng tarqatiş.

Bu işlar davlat tilini faqat alohida fan doirasida örganiş bilan çeklanib qolmasdan, barça sohalarda qöllaşga xizmat qiladi.

5.2. Ilmiy til va terminologiyani rivojlantiriş

Özbek tilining ilmiy salohiyatini oşiriş uçun sohaviy terminologiyani tartibga soliş muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy ilm-fan doimo yangi tuşunçalar bilan boyib boradi. Ularning har biriga aniq, mazmunan töğri va amaliyotda qöllaş mumkin bölgan atama zarur.

Termin yaratiş yoki tanlaşda uçta muhim mezonga amal qiliş lozim.

Birinçisi – mazmuniy aniqlik. Аtamaning maʼnosi u ifodalayotgan ilmiy tuşunçaga mos kelişi kerak.

Ikkinçisi – til tizimiga muvofiqlik. Özbek tilining söz yasaş imkoniyatlari, grammatik qoidalari va mavjud terminologik anʼanalari hisobga olinişi zarur.

Uçinçisi – amaliy izçillik. Bir sohada bir xil tuşunça uçun özaro raqobat qiluvçi köplab atamalarning nazoratsiz tarqalişi ilmiy muloqotni qiyinlaştiradi. Şuning uçun terminlarni tanlaşda mutaxassislar kelişuvi, ilmiy muhokama va sohaviy luğatlar muhim örin tutadi.

Xorijiy terminlarning barçasini sunʼiy ravişda özbekçalaştiriş ham, ularni özgarişsiz qabul qiliş ham har doim töğri yeçim bölavermaydi. Muhimi, atamaning mazmunini saqlaş, uning özbek tilidagi qöllanişini aniq belgilaş va zarur hollarda xalqaro termin bilan munosabatini körsatişdir.

Masalan, kompьyuter lingvistikasi, neyron tarmoqlar, maʼlumotlar tahlili va sunʼiy intellekt kabi sohalarda özbekça ilmiy bayonni rivojlantiriş uçun bir vaqtning özida luğatlar, öquv kurslari, ilmiy maqolalar va raqamli matnlar korpuslarini yaratiş zarur.

5.3. Professor-öqituvçilar uçun amaliy vazifalar

Davlat tilining nufuzini oşirişga qaratilgan işlarni aniq natijalar bilan boğlaş maqsadga muvofiq. Har bir kafedra yoki fakultet öz imkoniyatidan kelib çiqib, amaliy reja işlab çiqişi mumkin.

Masalan, bir öquv yili davomida:

1.         Kafedrada işlatiladigan asosiy terminlar röyxatini tuziş va ularning özbekça izohlarini tayyorlaş.

2.         Öquv-uslubiy materiallarning imlo va uslubiy sifatini tekşiriş.

3.         Talabalar uçun akademik yozuv va ilmiy nutq madaniyati böyiça maşğulotlar taşkil etiş.

4.         Yangi alifboga oid rasmiy qoidalar va öquv materiallarini kuzatib boriş, ularni jamoaga yetkaziş.

5.         Özbek tilidagi elektron resurslar, luğatlar va ilmiy matnlardan foydalanişni kengaytiriş.

6.         Talabalar va öqituvçilar örtasida savodxonlik, terminologiya va ilmiy uslubga bağişlangan muhokamalar ötkaziş.

Bu vazifalarni amalga oşirişda tilşunoslarning metodik yordami bilan birga, har bir sohaning mutaxassislari iştiroki ham muhim. Çunki ilmiy tilni faqat filologlar emas, balki öz sohasida özbekça fikrlaydigan, yozadigan va tuşuntira oladigan barça olimlar rivojlantiradi.

VI. Özbek tilining istiqboli: ustuvor yönalişlar va takliflar

6.1. Taʼlim tizimida davlat tilining imkoniyatlarini kengaytiriş

Özbek tilining kelajagi, avvalo, taʼlim sifati bilan boğliq. Tilni öqitiş faqat grammatik qoidalarni yodlatiş yoki imlo xatolarini tuzatişdan iborat bölmasligi kerak. U talabalarni turli vaziyatlarda aniq, mantiqiy, dalilli va taʼsirçan fikr ifodalaşga örgatişi lozim.

Maktabdan boşlab oliy taʼlimgaça bölgan bosqiçlarda öquvçilar va talabalarning yozma nutqi, oğzaki muloqoti, matnni tuşuniş va mustaqil fikrlaş qobiliyatlarini rivojlantiriş muhimdir.

Oliy taʼlimda esa akademik yozuv, ilmiy maqola tayyorlaş, tadqiqot natijalarini bayon qiliş, taqdimot ötkaziş va kasbiy hujjatlar bilan işlaş könikmalariga alohida eʼtibor qaratiş zarur.

Özbek tilida sifatli darsliklar va ilmiy manbalar köpayişi talabalarning murakkab fanlarni ona tilida çuqur özlaştiriş imkoniyatini kengaytiradi. Bu xorijiy tillarni örganişga qarşi qöyilmasligi kerak. Аksinça, özbek tilida mustahkam ilmiy tuşunçaga ega bölgan mutaxassis xalqaro ilmiy muloqotga ham ongli va samarali kirişa oladi.

6.2. Davlat tilini raqamlaştiriş va sunʼiy intellekt

Kelgusi yillarda özbek tilining raqamli muhitdagi örni yanada muhimlaşadi. Sunʼiy intellekt, avtomatik tarjima, ovozli yordamçilar va matn tahlili vositalari tilning katta hajmdagi sifatli maʼlumotlariga tayanadi.

Şuning uçun quyidagi yönalişlarga eʼtibor qaratiş maqsadga muvofiq:

•          adabiy, ilmiy, huquqiy va publitsistik matnlardan iborat sifatli özbekça korpuslarni yaratiş;

•          elektron imlo luğatlari va terminologik maʼlumotlar bazalarini yangilab boriş;

•          özbekça nutqni taniş va matnni ovozga aylantiriş texnologiyalarini rivojlantiriş;

•          eski va yangi yozuv şakllarini boğlaş imkoniyatiga ega qidiruv vositalarini işlab çiqiş;

•          özbek tilidagi matnlarni avtomatik tahrirlaş va uslubiy xatolarni aniqlaş vositalarini takomillaştiriş;

•          sunʼiy intellekt tizimlarida adabiy til meʼyorlariga rioya etilişini tekşiriş.

Bu vazifalarni bajariş uçun tilşunoslar, dasturçilar, matematiklar, taʼlim mutaxassislari va davlat taşkilotlari hamkorligi zarur. Davlat tilini raqamlaştiriş faqat texnik vazifa emas, balki tilning kelajak avlodlar uçun tölaqonli bilim va muloqot vositasi bölib qolişini taʼminlovçi strategik yönalişdir.

6.3. Özbek tilining xalqaro miqyosdagi nufuzini oşiriş

Özbek tilining xalqaro miqyosdagi mavqeini oşiriş uçun uning adabiyoti, tarixi, madaniyati va zamonaviy ilmiy imkoniyatlarini dunyoga keng tanitiş zarur.

Buning uçun xorijiy universitetlarda özbek tili kurslarini rivojlantiriş, özbek adabiyoti namunalarini xorijiy tillarga tarjima qiliş, xalqaro ilmiy anjumanlarda özbek tilidagi tadqiqotlarni tarğib etiş va xorijlik tadqiqotçilar uçun elektron manbalarni köpaytiriş muhimdir.

Şuningdek, özbek tilini örganuvçilar uçun darajalar böyiça darsliklar, audio va video materiallar, interaktiv maşqlar hamda masofaviy taʼlim kurslari yaratilişi kerak.

Xorijiy tillarni biliş va özbek tilini rivojlantiriş bir-biriga zid jarayonlar emas. Köp tillilik xalqaro hamkorlik imkoniyatlarini kengaytiradi, davlat tilini puxta biliş esa milliy madaniyat va tafakkurning uzviyligini taʼminlaydi.

6.4. Аlifbo islohotini ilmiy monitoring qiliş

2026-yilgi alifbo islohotining natijalarini xolis baholaş uçun uning joriy etilişini muntazam kuzatib boriş zarur. Bu jarayonda faqat harflarni özlaştiriş darajasi emas, balki öqiş tezligi, imlo savodxonligi, elektron matnlar bilan işlaş qulayligi va öquv materiallarining sifati ham örganilişi kerak.

Monitoring quyidagi yönalişlarni qamrab olişi mumkin:

•          turli yoş guruhlarida yangi yozuvni özlaştiriş holati;

•          taʼlim muassasalarida yangi imlo qoidalarini qöllaş amaliyoti;

•          elektron axborot tizimlarining yangi harflarga moslaşuvi;

•          naşriyot va ommaviy axborot vositalarida yozuvning birxilligi;

•          avvalgi yozuvdagi manbalardan foydalaniş imkoniyatlari;

•          alifbo islohoti bilan boğliq xarajatlar va taşkiliy qiyinçiliklar.

Bunday monitoring natijalari asosida amaliy tavsiyalar işlab çiqiş, zarur metodik materiallarni yangilaş va islohotni joriy etişda yuzaga kelayotgan muammolarni bartaraf etiş mumkin.

VII. Xulosa va amaliy takliflar

Hurmatli hamkasblar!

Yuqoridagi fikrlardan körinadiki, özbek tilining davlat tili sifatidagi maqomi huquqiy, ijtimoiy, ilmiy va madaniy jihatlarni qamrab oladigan keng tuşunçadir. Uning taraqqiyoti faqat qonunlar qabul qilinişi yoki alifboning takomillaştirilişi bilan çeklanmaydi. Davlat tilining haqiqiy nufuzi uning jamiyatda qançalik sifatli, samarali va keng qöllanişi bilan belgilanadi.

2026-yil 21-oktyabrda imzolangan alifbo islohoti özbek yozuvini takomillaştiriş va raqamli muhitga moslaştirişga qaratilgan muhim huquqiy qadamdir. Biroq uning samarali amalga oşişi aniq imlo qoidalari, puxta taʼlim materiallari, elektron tizimlarni moslaştiriş va aholiga tuşuntiriş işlarini talab qiladi. Qonunning 2027-yil 22-apreldan kuçga kirişi belgilangani uçun tayyorgarlik jarayonida huquqiy hujjatlarning rasmiy matniga va vakolatli idoralar tasdiqlaydigan amaliy tartiblarga tayaniş muhimdir.

Maʼruza yakunida quyidagi amaliy takliflarni ilgari suriş mumkin.

Birinçidan, har bir oliy taʼlim muassasasida davlat tilida iş yuritiş, ilmiy matnlar va öquv materiallarining til sifatini oşirişga qaratilgan tizimli çora-tadbirlar rejasini işlab çiqiş zarur.

Ikkinçidan, kafedralar kesimida sohaviy terminologiyani tartibga soliş, özbekça ilmiy luğatlarni yaratiş va ularni elektron şaklda ommalaştiriş işlarini kuçaytiriş lozim.

Uçinçidan, yangi alifbo va imlo qoidalari böyiça professor-öqituvçilar, muharrirlar, jurnalistlar va davlat xizmatçilari uçun tuşuntiriş seminarlarini taşkil etiş maqsadga muvofiq.

Törtinçidan, taʼlim muassasalarida akademik yozuv va nutq madaniyatini rivojlantiriş, talabalarning ilmiy maqolalari va tadqiqot işlarida özbek adabiy tili meʼyorlariga rioya etilişini taʼminlaş kerak.

Beşinçidan, özbek tilini raqamlaştiriş, elektron luğatlar, imlo tekşirgiçlari, matn korpuslari va sunʼiy intellekt uçun sifatli til maʼlumotlarini yaratiş böyiça ilmiy loyihalarni qöllab-quvvatlaş zarur.

Oltinçidan, alifbo islohotini joriy etişda bosqiçma-bosqiçlik, huquqiy aniqlik, fuqarolar uçun qulaylik va avvalgi yozuvdagi madaniy-ilmiy merosdan foydalaniş imkoniyatini saqlaş tamoyillariga amal qiliş lozim.

Yettinçidan, davlat tilini rivojlantiriş işlarini aniq natijalar asosida baholaş tizimini şakllantiriş kerak. Bunda naşr etilgan sifatli darsliklar, yaratilgan luğatlar, tayyorlangan elektron resurslar, öqituvçilarning malakasi va talabalarning yozma nutq könikmalari muhim körsatkiçlar böla oladi.

Sakkizinçidan, özbek tilini rivojlantiriş boşqa tillarga hurmat va köp tilli taʼlim imkoniyatlari bilan uyğun olib borilişi lozim. Davlat tilining mustahkam maqomi jamiyatdagi tillar xilma-xilligini hurmat qiliş bilan birga amalga oşirilişi kerak.

Yakuniy xulosa şuki, özbek tilining istiqboli uning tarixiy boyligi, huquqiy maqomi, zamonaviy ilm-fanga moslaşuvi va raqamli imkoniyatlaridan samarali foydalaniş bilan belgilanadi. Bu jarayonda professor-öqituvçilar jamoasining vazifasi alohida ahamiyatga ega. Çunki biz tilni faqat örgatuvçi emas, balki unda fikrlaydigan, ilmiy bilim yaratadigan, yoş avlodning nutq madaniyatini şakllantiradigan va milliy maʼnaviy merosni kelajakka yetkazadigan ziyolilarmiz.

Şu bois davlat tilini eʼzozlaşni kundalik kasbiy faoliyatimizda namoyon etişimiz, özbek tilida sifatli ilmiy asarlar yaratişimiz, yozuv va imlo meʼyorlariga masʼuliyat bilan yondaşişimiz hamda tilning zamonaviy imkoniyatlarini kengaytirişga hissa qöşişimiz zarur.

Zero, tilga hurmat – millat tarixiga hurmat, tilni rivojlantiriş – ilm-fan va maʼrifatni rivojlantiriş, davlat tilining imkoniyatlarini kengaytiriş esa mamlakatning intellektual salohiyatini oşiriş demakdir.

Xurşidjon XAYRULLAYEV,
Özbek tili, jurnalistika va kompyuter lingvistikasi kafedrasi mudiri