TURKIY XALQLARNING UMUMIY SIVILIZATSIYASI VA ÖZBEK TILINING TURKIY TIL SIFATIDAGI TARIXIY, LINGVISTIK HAMDA SIVILIZATSION MAQOMI

Tarixiy ildiz, milliy özlik, ilmiy taraqqiyot va sivilizatsion kelajak tuşunçalarining uzviyligi turkiy xalqlarning umumiy sivilizatsiyasi hamda özbek tilining turkiy til sifatidagi tarixiy, lingvistik va sivilizatsion maqomini tasavvur etişda muhim örin tutadi. Zotan, jahon sivilizatsiyasi tarixini yaxlit anglaş etnik şakllaniş, til va madaniyatlararo munosabatlar, davlatçilik an’analari hamda ilmiy tafakkur taraqqiyotini özaro boğliq holda örganişni talab etadi. Har bir sivilizatsiya muayyan hududda şakllangan bölsa-da, uning rivoji boşqa xalqlar va madaniy makonlar bilan aloqalar jarayonida keçgan. Şu sababli sivilizatsiyalar tarixini alohida xalqlar faoliyatining oddiy yiğindisi emas, balki madaniy almaşinuv, tarixiy davomiylik va intellektual hamkorlikka asoslangan murakkab tizim sifatida talqin qiliş lozim.

Turkiy xalqlar sivilizatsiyasi Yevrosiyoning keng hududlarida şakllanib, turli davrlarda siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va ma’naviy taraqqiyot bosqiçlarini bosib ötgan. Uning tarixiy xususiyati köçmançi va ötroq turmuş, çorvaçilik va dehqonçilik, şaharsozlik, savdo, davlatçilik hamda ilmiy-ma’rifiy markazlarning özaro aloqadorligida namoyon böladi. Bu sivilizatsiyaning davomiyligini til, yozuv, tarixiy xotira, madaniy an’analar va avlodlararo ma’naviy vorislik ta’minlagan.

Mazkur jarayonda özbek xalqining tarixiy örni va özbek tilining genealogik maqomi alohida ahamiyatga ega. Özbek tili turkiy tillar oilasining qarluq yoki janubi-şarqiy tarmoğiga mansub bölib, qadimgi turkiy yozma meros, örta asr adabiy an’analari va zamonaviy milliy til taraqqiyoti örtasidagi tarixiy munosabatlarni aks ettiradi.

Turkiy sivilizatsiyani boşqa sivilizatsiyalar bilan qiyoslaşda ustunlik mezonidan emas, balki tarixiy vazifalar, özaro ta’sir va umuminsoniy taraqqiyotga qöşilgan hissadan kelib çiqiş zarur. Turkiy xalqlar Yevrosiyo kommunikatsiya makonida savdo yöllarining faol iştirokçisi, siyosiy-madaniy vositaçi va turli an’analar özaro uçraşadigan tarixiy muhitning muhim tarkibiy qismi bölgan.

VI–VIII asrlardagi Turk xoqonliklari turkiy davlatçilik tarixida muhim bosqiç hisoblanadi. 552-yilda Bumin xoqon asos solgan Birinçi Turk xoqonligi Yevrosiyo siyosiy tarixida yangi kuç sifatida maydonga çiqdi. Keyinçalik Şarqiy va Ğarbiy Turk xoqonliklarining şakllanişi turkiy siyosiy makonning kengayişiga olib keldi. Qadimgi turkiy davlatçilikni faqat harbiy boşqaruv tizimi sifatida emas, balki el birligi, hukmdorning mas’uliyati, davlat mustaqilligi, ijtimoiy tartib va avlodlar vorisligi kabi qaraşlarni mujassam etgan siyosiy tafakkur şakli sifatida baholaş lozim.

Kultegin, Bilga xoqon va Tönyuquq bitiklari qadimgi turkiy tilning fonetik, leksik va grammatik xususiyatlarini örganiş bilan birga, öşa davrning siyosiy dunyoqaraşi haqida ham ma’lumot beradi. Bitiklarda uçraydigan el, budun, xoqon, törü, tengri kabi birliklar qadimgi turkiy ijtimoiy-siyosiy tafakkurning muhim tuşunçalaridir. Ularni hozirgi til birliklari bilan bevosita tenglaştirmasdan, tarixiy semantika va etnolingvistik tahlil asosida izohlaş zarur.

Turkiy xalqlar tarixida Örxun-Enasoy, uyğur, arab, lotin va kirill yozuvlari turli davrlarda qöllangan. Yozuv tizimlarining almaşinuvi tilning genealogik mohiyatini özgartirmagan, biroq adabiy me’yor, terminologiya, kitobat va yozma kommunikatsiya taraqqiyotiga ta’sir körsatgan. Arab yozuvining tarqalişi turkiy tillarning islomiy ilm-fan va adabiyot muhitida rivojlanişiga imkon yaratgan; keyingi çiğatoy yozma an’anasi ham şu tarixiy şaroit bilan uzviy boğliq.

Umumturkiy madaniy xotira folklor merosida ham namoyon böladi. «Alpomiş», «Göröğli», «Dada Qörqut kitobi», «Manas» va «Qöblandi botir» kabi epik asarlarda qahramonlik, vatanparvarlik, oilaviy sadoqat, el-yurt birligi va adolat ğoyalari aks etgan. Ularni qiyosiy örganiş umumiy badiiy tafakkur bilan birga, har bir xalqning milliy-madaniy xususiyatlarini aniqlaş imkonini beradi. El, yurt, ota, ona, suv, yer, botir singari birliklar umumturkiy leksik-semantik merosni tadqiq etişda muhim materialdir. Biroq ularning ma’no va konnotatsiyalari har bir tilda mustaqil rivojlangan.

Özbek tilining tarixiy ildizlarini qadimgi turkiy yozma yodgorliklar, qoraxoniy, xorazm-turkiy va çiğatoy yozma an’analari bilan boğliq holda örganiş lozim. Qadimgi turkiy el, kün, köz, til, su, at, yol birliklari hozirgi özbek tilidagi el, kun, köz, til, suv, ot, yöl şakllari bilan tarixiy aloqadorlikni körsatadi. Biroq davomiylik faqat şakliy öxşaşlik bilan belgilanmaydi. U muntazam tovuş muvofiqliklari, semantik taraqqiyot, grammatik şakllar va yozma manbalar ham hisobga olinişi kerak.

X–XII asrlar turkiy yozma madaniyat tarixida yuksaliş davri böldi. Qoraxoniylar davrida turkiy tilning siyosiy, adabiy va ilmiy mavqeyi mustahkamlandi. Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit turk» asari turkiy qabilalar tillarini tavsiflaş, leksik boylikni izohlaş, maqol va şe’riy namunalarni jamlaş orqali örta asr turkiy leksikografiyasining muhim namunasiga aylandi. Unda til materiallari bilan bir qatorda xalq oğzaki ijodi, etnografiya va tarixiy geografiyaga oid ma’lumotlar ham mujassam. Asar qölyozmasining 2017-yilda UNESKO Jahon xotirasi xalqaro reyestriga kiritilişi uning umuminsoniy ilmiy-madaniy ahamiyatini tasdiqlaydi.

Yusuf Xos Hojibning «Qutadğu bilig» asarida davlat boşqaruvi, adolat, axloq, ilm va jamiyat munosabatlari turkiy tilda badiiy-falsafiy talqin etilgan. Ahmad Yugnakiyning «Hibat ul-haqoyiq» asari esa ilm-ma’rifat, insoniy fazilatlar, saxovat va jaholat masalalariga bağişlangan. Bu yodgorliklar turkiy tilning nafaqat kundalik muloqot, balki murakkab ilmiy, axloqiy va falsafiy mazmunni ifodalaş imkoniyatiga ega bölganini körsatadi.

XIII–XIV asrlarda Xorazm-turkiy yozma an’anasi rivojlanib, keyingi çiğatoy adabiy tilining şakllanişi uçun muhim zamin yaratdi. «Muhabbatnoma» va «Qisasi Rabğuziy» kabi asarlar örta asr turkiy yozma madaniyatining muhim namunalaridir. Çiğatoy adabiy tili boy leksik tarkibi, grammatik qurilişi va badiiy ifoda imkoniyatlari bilan Markaziy Osiyodagi yirik yozma-adabiy an’anaga aylandi.

Çiğatoy adabiy tili bilan hozirgi özbek tilini tarixiy jihatdan boğlaş mumkin, biroq ularni özgarmagan yagona tilning ikki şakli sifatida talqin qiliş töğri emas. Zamonaviy özbek tilining şakllanişida qarluq asosidagi şevalar, qipçoq va öğuz unsurlari, boşqa tillar bilan kontakt hamda XX asrdagi adabiy me’yorlaşuv jarayonlari iştirok etgan.

Alişer Navoiy turkiy adabiy tilning badiiy, falsafiy va estetik imkoniyatlarini yuksak darajada namoyon etgan mutafakkirdir. «Muhokamat ul-luğatayn» asarida turkiy va forsiy tillarning ifoda imkoniyatlari qiyoslanib, turkiy tilning leksik boyligi, sinonimik munosabatlari, ma’no nozikliklari va fe’l şakllarining imkoniyatlari dalillar bilan körsatiladi. Navoiy merosi turkiy yozma adabiyot me’yorlarini yuksaltirib, tilning ijtimoiy-estetik nufuzini oşirdi va keyingi özbek adabiy tili taraqqiyoti uçun mustahkam yozma an’ana yaratdi.

Özbek tili turkiy tillar oilasining qarluq yoki janubi-şarqiy tarmoğiga mansub. Genealogik tasnif tilning kelib çiqişi va tarixiy qarindoşligini, tipologik tasnif esa grammatik qurilişi, fonetik xususiyatlari, morfologik mexanizmlari va sintaktik taşkil topişini belgilaydi. Özbek tilining agglutinativligi tipologik belgi, qarluq guruhiga mansubligi esa genealogik xususiyatdir. Umumturkiy leksik qatlam, tarixiy tovuş muvofiqliklari, grammatik kategoriyalarning davomiyligi, söz yasalişi va sintaktik qurilişdagi yaqinliklar uning qarindoşlik maqomini asoslaydi.

Özbek tilining şakllanişi faqat yozma yodgorliklar tarixi bilan çeklanmaydi. Etnik şakllaniş, migratsiya, mahalliy şevalar, ijtimoiy-siyosiy munosabatlar va til kontaktlari ham bu jarayonga ta’sir körsatgan. Hozirgi adabiy tilning şakllanişida qarluq şevalari asosiy tayançlardan biri bölgan, qipçoq va öğuz guruhlariga xos unsurlar esa özbek şevalarining fonetik, leksik va grammatik rang-barangligini yuzaga keltirgan.

Arab tili bilan aloqa diniy, ilmiy, huquqiy va mavhum tuşunçalarga oid leksikaning; fors-tojik tili bilan aloqa şahar madaniyati, adabiyot va maişiy leksikaning; rus tili bilan aloqa esa, ayniqsa, XX asrda siyosiy, texnik va ilmiy terminologiyaning rivojiga ta’sir körsatdi. Bunday özlaşmalar özbek tilining genealogik mansubligini özgartirmaydi. Tilning qarindoşligi tarixiy-genetik qatlamlar bilan belgilanadi, özlaşmalar esa tillararo kontakt natijasidir. Etnonim va til nomining tarixiy şakllanişi ham har doim bir vaqtda keçmagan; şu bois «turkiy», «çiğatoy», «özbek» va «özbek tili» atamalarini davrlar kesimida farqlaş muhim.

Tipologik jihatdan özbek tili agglutinativ tuzilişga ega: grammatik va söz yasovçi ma’nolar özakka qöşimçalar qöşiş orqali izçil ifodalanadi. Masalan, bilim – bilimdon – bilimdonlik – bilimdonlikdan şakllari derivatsion va grammatik ma’nolarning ketma-ket qöşilişini körsatadi. Özbek, qozoq, qirğiz va turk tillarida egalik hamda kelişik kategoriyalari mavjud, grammatik jins kategoriyasi esa yöq. Singarmonizm özbek tilida çeklangan bölsa, qozoq, qirğiz va turk tillarida faolroq saqlangan.

Özbek tilining fonetik tizimidagi singarmonizmning zaiflaşuvi, tovuş özgarişlari va leksik özlaşmalar uning boşqa turkiy tillardan farqlanuvçi jihatlarini belgilaydi. Sintaktik jihatdan söz tartibi, tema-rema munosabati, kommunikativ urğu va axborot strukturasi muhim. «Talaba ilmiy maqola yozdi», «Ilmiy maqolani talaba yozdi» kabi gaplarda tarkibiy birliklar öxşaş bölsa-da, söz tartibining özgarişi axborot taqsimoti va pragmatik maqsadga ta’sir qiladi.

Til axborot uzatiş vositasi böliş bilan birga, xalqning dunyoni idrok etiş usuli, tarixiy tajribasi va qadriyatlarini ifodalovçi lingvomadaniy tizimdir. Özbek tilidagi Vatan, el, oila, mahalla, mehmon, oqibat, andişa, mehr va oriyat birliklari keng madaniy konnotatsiyaga ega. Masalan, andişa faqat luğaviy tuşunça emas, balki muomala madaniyati va ijtimoiy muvozanatni ifodalovçi konseptdir. Bunday birliklarni boşqa tillar bilan qiyosiy örganiş milliy tafakkurning umumiy va farqli jihatlarini oçişga xizmat qiladi. Şu bois lingvokulturologiya, kognitiv tilşunoslik, etnolingvistika va pragmalingvistika özbek tilşunosligining istiqbolli yönalişlari hisoblanadi.

XXI asrda raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt, global axborot almaşinuvi, elektron ta’lim va xalqaro ilmiy kommunikatsiya tillarning ijtimoiy vazifalarini kengaytirmoqda. Tilning zamonaviy mavqeyi faqat sözlaşuvçilar soni bilan emas, balki ilmiy axborot yaratiş, elektron luğatlar va korpuslarga ega böliş, avtomatik tarjima, nutqni taniş va sintez qiliş, internetdagi axborot hajmi hamda terminologik salohiyat bilan ham belgilanadi.

Turkiy tillarning ayrimlari tabiiy tilni qayta işlaş texnologiyalari uçun yetarli hajmdagi belgilangan ma’lumotlar, parallel korpuslar va sifatli nutq bazalariga muhtoj. Raqamli korpus tilning real qöllanişini aks ettiruvçi, elektron şaklda saqlanadigan va qidiruv imkoniyatlariga ega matnlar majmuasidir. Turkiy tillarning qiyosiy korpuslari tarixiy va zamonaviy leksikani, grammatik şakllarni, frazeologik-semantik munosabatlarni, dialektal farqlarni hamda tarjima muammolarini örganiş imkonini beradi.

Özbek, qozoq, qirğiz, uyğur, turk, ozarbayjon va turkman tillarining parallel elektron bazalari umumiy va xususiy xususiyatlarni aniqlaş, avtomatik tarjima tizimlarini takomillaştiriş hamda til resurslarini birgalikda rivojlantiriş uçun muhim vositadir. Bunda matnlarning janr va uslub jihatidan muvozanatli bölişi, lingvistik belgilaşning yagona tamoyillari hamda ma’lumotlar sifatini nazorat qiliş alohida ahamiyatga ega.

Sun’iy intellekt asosidagi tabiiy tilni qayta işlaş, avtomatik tarjima, nutqni taniş, matn tahlili va elektron luğatlarni takomillaştiriş turkiy tillar oldiga yangi vazifalarni qöymoqda. Agglutinativ tuziliş, qöşimçalar tizimining boyligi va söz şakllarining xilma-xilligi bunday modellarni yaratişda maxsus lingvistik yondaşuvni talab etadi. 2025-yilda e’lon qilingan köp tilli nutq korpusiga oid tadqiqotlarda qozoq, özbek va tatar tillari uçun parallel audio resurslar yaratiş masalalari kötarilgan. 2026-yilgi tadqiqotlarda esa kam resursli turkiy tillar örtasida avtomatik tarjima uçun oçiq sun’iy intellekt modellarini moslaştiriş muammolari yoritilgan. Bu işlar raqamli taraqqiyot lingvistika, korpusşunoslik, kompyuter lingvistikasi va sun’iy intellekt integratsiyasiga tayanişini körsatadi.

Özbek tilining raqamli makondagi mavqeyini mustahkamlaş uçun, avvalo, badiiy, ilmiy, publitsistik, rasmiy, sözlaşuv va tarixiy matnlarni qamrab olgan milliy korpusni kengaytiriş zarur. Qadimgi turkiy, qoraxoniy, xorazm-turkiy va çiğatoy yodgorliklarini raqamlaştiriş, transkripsiya qiliş va lingvistik belgilaş asosida tarixiy korpus yaratiş muhim. Umumturkiy elektron luğat tarixiy etimologiya, semantik özgarişlar va grammatik şakllarni aks ettirişi lozim.

Şuningdek, özbek tilidan boşqa turkiy tillarga va aksinça avtomatik tarjimani takomillaştiriş, nutqni avtomatik taniş va matndan nutq hosil qiliş texnologiyalarini rivojlantiriş, şevalarni raqamli hujjatlaştiriş hamda ilmiy terminologiyaning elektron bazasini yaratiş dolzarb vazifalardir. Umumiy resurslarni işlab çiqiş har bir milliy tilning mustaqil terminologik va adabiy me’yorlarini saqlaş tamoyiliga asoslanişi kerak.

Özbek tilining tarixiy-genealogik maqomi uning bugungi ijtimoiy vazifalari bilan uzviy boğliq. 1989-yil 21-oktabrda özbek tiliga davlat tili maqomi berilişi milliy til tarixidagi muhim bosqiç böldi. Mustaqillik davrida uning konstitutsiyaviy va ijtimoiy mavqeyi yanada mustahkamlandi. Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 4-moddasi davlat tilining maqomini belgilaş bilan birga, mamlakatda yaşovçi boşqa millat va elatlarning tillariga hurmat körsatiş tamoyilini ham mustahkamlaydi.

Davlat tili taraqqiyoti davlat boşqaruvi va huquqiy hujjatlar tilini takomillaştiriş, oliy ta’lim hamda ilm-fanda özbek tilining imkoniyatlarini kengaytiriş, zamonaviy terminologiyani rivojlantiriş, xalqaro ta’lim resurslarini yaratiş va raqamli infratuzilmani mustahkamlaş bilan çambarças boğliq. Özbek tilini faqat mavjud terminlarni tarjima qiliş vositasi sifatida emas, balki yangi ilmiy tuşunça va nazariyalarni yaratiş, izohlaş hamda rivojlantiriş imkoniyatiga ega mustaqil ilmiy tafakkur vositasi sifatida qaraş lozim.

Turkiy xalqlar sivilizatsiyasi va özbek tilining tarixiy maqomini örganiş kelgusida bir qator yönalişlarda çuqurlaştirilişi mumkin. Tarixiy turkologiya umumturkiy til merosining davriy taraqqiyotini, qiyosiy lingvistika tillarning umumiy va farqli grammatik belgilarini, tarixiy leksikologiya qadimgi sözlarning semantik özgarişini tadqiq etadi. Etnolingvistika til va etnik xotira munosabatlarini, lingvokulturologiya umumturkiy hamda milliy konseptlarni, korpus lingvistikasi parallel elektron bazalarni örganişga xizmat qiladi. Kompyuter lingvistikasi avtomatik tarjima va matn tahlilini, kognitiv tilşunoslik konseptual tafakkurni, pragmalingvistika kommunikativ strategiyalarni, tarixiy matnşunoslik esa qölyozmalarni raqamlaştiriş va tahlil qilişni rivojlantiradi.

Turkiy xalqlarning umumiy sivilizatsiyasi jahon tarixining muhim tarkibiy qismi bölib, uning taraqqiyoti Yevrosiyodagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy jarayonlar bilan uzviy boğliq. Turkiy xalqlarning tarixiy muştarakligi umumiy til ildizlari, yozma yodgorliklar, folklor, davlatçilik an’analari va madaniy xotira orqali namoyon böladi. Biroq bu muştaraklik har bir xalqning mustaqil tarixiy taraqqiyotini inkor etmaydi.

Qadimgi turkiy til, qoraxoniy davri yozma an’analari, Xorazm-turkiy tili, çiğatoy adabiy tili va hozirgi özbek tili örtasidagi munosabatlar davomiylik va özgarişlar birligidan tarkib topgan murakkab tarixiy-lingvistik jarayondir. Mahmud Koşğariy, Yusuf Xos Hojib va Alişer Navoiy merosi turkiy tilning leksik, ilmiy, falsafiy va badiiy imkoniyatlarini namoyon etuvçi muhim manbalardir.

Özbek tilining qarluq tarmoğiga mansubligi uning tarixiy-genetik va qiyosiy-lingvistik xususiyatlari bilan asoslanadi. Uning zamonaviy adabiy me’yorlari esa mustaqil milliy taraqqiyot, şevalararo munosabatlar va me’yorlaşuv jarayonlari natijasida şakllangan. Davlat tili maqomi özbek tilining milliy özlik, ijtimoiy birlik, ilmiy tafakkur va davlat boşqaruvidagi vazifalarini belgilaydi.

Turkiy tillar integratsiyasi milliy tillarning mustaqilligini saqlagan holda umumiy ilmiy resurslar, raqamli korpuslar, elektron luğatlar, avtomatik tarjima va sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirişga asoslanişi zarur. Demak, tarixiy ildizlarni çuqur örganiş, milliy özlikni mustahkamlaş va zamonaviy ilmiy-texnologik imkoniyatlardan foydalaniş turkiy xalqlarning umumiy sivilizatsion kelajagi uçun muhim şartdir.

 

Xurşidjon XAYRULLAYEV,

Özbek tili, jurnalistika va kompyuter lingvistikasi kafedrasi mudiri, professor

 

 

Share:
2026-11-20 16:38:47 76